İZMİR’DE TARİHİ SİNAGOGLAR & Yahudi Kültür Mirası

Nesim BENCOYA Danışmanlığında
İzmir Yahudi Kültür Mirası Projesi koordinatörü

Yeni bilgilerle zenginleştirilmiş bir program

İzmir Tarihi Liman Kenti
Kemeraltı Çarşısı ve çevresini kapsayan İzmir Tarihi Kent Merkezi’nin, UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi’ne alınırken, dünyada başka bir örneği olmayan Havra Sokağı Sinagogları İzmir Tarihi Liman Kenti Kültür Envanteri içinde önemli bir yer tutmaktadır (2020) .

TUR PROGRAMI:

Sabah saat 08.00’de Bostanlı vapur iskelesi yönündeki tramvay durağı önünde, 08.30’da Lozan Meydanı’nda buluşarak turumuza başlıyoruz.

Bir giriş yapacak olursak; İzmir’de İ.Ö. 4. Yüzyıldan bu yana, bir Yahudi Cemaati olduğunu belirtmeliyiz. Bu topraklarda birçok kavmin birlikte yoğrulduğu yüzlerce yıl geçtikten sonra, Yahudi’lerin görünür hale gelmesi 14 yüzyılın sonlarını, Cemaat olarak örgütlenmesi ise 16 yüzyılın sonlarını bulur. Bugün yapacağımız turda özellikle bu dönemden sonrasına ait yapılar, yaşam tarzı, gelenekler, kalıntılar, sanat ve kültür ile tüm bu taşınır ve taşınmaz kültür değerlerinin etkileşiminden bahsedeceğiz.

Konumuz, 1400’lü yıllar sonrasında İZMİR’de kimlerin nerelerde yaşadığına dair bir sohbetle açılıyor. “Osmanlı İmparatorluğu Dönemi” İzmir’inde, Musevi’ler nerede yaşıyorlar, nasıl bir hayat sürüyorlardı? Bu soruların cevabı için öncelikle, “Aile Evi’ olarak tanıdığımız bir “Kortijo”ları konuşuyoruz. Kurtuluş Mahallesi içinden dolaşarak eski İzmir’i zihnimizde canlandırmaya çalışıyoruz.

Sonra İkiçeşmelik’e dönüş yaparak, Sinagog ziyaretlerine başlıyoruz. Bugün göreceğimiz Sinagogların çoğu Sefarad Yahudileri tarafından 16. ve 17. yüzyıllarda inşa edilmiştir. Endülüs’e dayanan
karakteristikleri yansıtırken, özgün yerel özellikler de taşırlar. Bazıları bitişik olan bu yapılar dünyada çok ender rastlanan bir sinagoglar semti oluşturur.

Havra Sokağı’ndan geçerken; semtin tarihçesi, Yahudi ibadethanelerinin burada yoğunlaşmasının nedenleri, günümüze ulaşan ve ulaşamayan dini yapılar hakkında bilgi alıyoruz. Şalom – Algazi- Sinyora Giveret- Sinagog’larını görüyoruz. Bikkur Holim Sinagog’unu, restorasyonu tamamlanan Etz Hayim Sinagogunu, yıkıntılar içinden yeniden hayat bulan Talmud Tora (Hevra) Sinagogunu geziyor ve mümkün olursa, koruma altına alınmak üzere çalışmalara başlanan Foresteros Sinagoguna da bakmak istiyoruz.

Bakışlarımızı Kadifekale‘ye döndürdüğümüzde, Agora Kazı alanı içindeki Sabetay Sevi evini görüyor ve ondan söz ediyoruz. Sabetay Sevi 1 Ağustos 1626 yılında İzmir’de dünyaya gelmiştir. Etkisi Türkiye sınırlarını aşan ve aynı zamanda günümüze kadar önemli bir araştırma ve tartışma konusu olan Sabetay-cılığın simgesel doğum yeri, İkiçeşmelik semtindeki bu evdir.

Sohbetimize Müslüman ve Ermeni mahalleri arasında kalmış olan Yahudi Mahalleri ile devam ediyoruz. Dışarıdan bakarak bilgi alacağımız Politi Şarap Fabrikası (Akın Pasajı), Portekiz Sinagogu, Hahamhane, Yetimhane, Beit Hillel derken öğle saatlerini buluyoruz.

Öğle yemeği için Kemeraltı’nda serbest mola veriyoruz. Sonra buluşup, gayet simgesel bir yere, “Pırlanta Üçgeni”nin bir ayağı olan, içinde bir de ritüel havuzu bulunan, Gürçeşme Mezarlığına gidiyoruz! Bu mezarlığı ziyaret etmek, İzmir Yahudi tarihinin sayfalarına göz atmak gibidir. Mezarlıkta bulunan 15.000 kadar mezar taşından İzmir Yahudi Cemaati hakkında birçok bilgi saklıdır. Bir kısmı mütevazi, bazıları görkemli olan mezar taşlarında Türkçe, Ladino, İbranice, Almanca ve Fransızca yazıtlar burada gömülü olan insanların nereden göç etmiş oldukları hakkında bilgi verir.

İzmir Yahudi cemaatinin kurucusu olan ve 17. Yüzyılda vefat eden Haham Yosef Eskapa’nın, Haham Hayim Palaçi ve oğlu Haham Avraham Palaçi’nin de mezarları burada bulunmaktadır. Hayim Palaçi’nin mezarı ve müritleri tarafından yapılan mikve (arınma havuzu) Pırlanta Üçgeninin Bet Hillel Sinagogu dışındaki iki ayağını oluşturur ve Kadife Kale’den mezarlığa akan suyun yazın serin, kışın ılık olması, müritleri tarafından Haham Hayim Palaçi’nin bir mucizesi olarak kabul edilir.

Bugün son olarak Karataş Semtine gidiyoruz. Günümüzde düğünlere, geleneksel törenlere sahne olan Beth İsrael Sinagogunu gezdikten sonra, Dario Moreno sokağından geçerek, 1907 yılında Nesim Levi Bayraklı adında bir hayırsever tarafından yaptırılan Tarihi Asansör’e çıkıyoruz.

Saat 17.00 civarında gezimiz sona eriyor. Katılımcılarımızı aldığımız duraklara bırakarak, bir başka turda görüşmek üzere vedalaşıyoruz.